Senzer: groot geworden door klein te houden

Oproep: (ex-)medewerkers van Senzer / Atlant die hun verhaal durven te doen

De lokale politiek is door het onderstaande relaas van Henk Jansen aan het denken gezet, maar wil geen stappen zetten op basis van één verhaal. Met name de verantwoordelijke wethouder in Helmond, Jos van Bree, hoort graag met naam en toenaam van mensen die zich door Senzer benadeeld voelen, zodat hij de dossiers persoonlijk kan natrekken.

Heeft Senzer jou, of iemand die jij kent, onbehoorlijk behandeld? Stuur dan een berichtje naar sander.lam@pestwerk.nl.

Voorbeelden van verhalen die we zoeken:

  • "Senzer / Atlant houdt onvoldoende rekening met mijn beperking."
  • "Senzer / Atlant haakt onvoldoende in op mijn mogelijkheden."
  • "Senzer / Atlant heeft mijn kansen op regulier werk alleen maar kleiner gemaakt."
  • "Senzer / Atlant wil niet naar mij luisteren."
  • "Senzer / Atlant zet mij onder druk met sancties en pesterijen."
  • "Senzer / Atlant komt afspraken niet na."
  • "Senzer / Atlant heeft mij financieel benadeeld."
  • "Senzer / Atlant spreekt (assistent-)werkleiders niet aan op sociaal onaanvaardbaar gedrag."

We zoeken vooral mensen die openlijk hun verhaal durven te doen. Bijvoorbeeld gepensioneerden, die niets meer te vrezen hebben. Maar ook elk anoniem verhaal dat we de politiek kunnen voorleggen is er één. We laten je vooraf lezen welk deel van jouw verhaal we aan de politiek willen doorsturen, en we sturen niets door zonder jouw expliciete toestemming.

 

Senzer: groot geworden door klein te houden

Sander Lam en Rita Harder, november 2014

[Update 1 oktober 2016: Dit artikel gaat over misstanden bij Senzer. Tot 1 oktober 2016 heette Senzer nog de Atlant Groep. Omdat de hier beschreven gebeurtenissen spelen in de tijd dat het bedrijf nog Atlant heette, wordt op sommige plaatsen in de tekst nog die naam gebruikt. Op andere plaatsen is de naam Atlant vervangen door de huidige. Afgezien van de actualisering van de naam is dit artikel gelijk aan de oorspronkelijke versie.]

De in 2002 ingevoerde bedrijfsmatige aanpak van Senzer in Helmond is getalsmatig een succesformule, maar heeft feitelijk een groot deel van de doelgroep gedupeerd. Sterker: de huidige koers komt neer op aanhoudend pesten van de gehandicapten die de bestaansreden zijn van het bedrijf. Senzer zegt juist heel goed bezig te zijn, maar drukt signalen die de andere kant op wijzen de kop in.

Even voorstellen: ik ben Sander Lam uit Alkmaar, goede vriend van Henk Jansen(*) uit Helmond. Jansen heeft slechte ogen en een goed stel hersens. Vóór Atlant, toen het bedrijf nog Helso heette, had hij ruim 25 jaar lang zinvol werk en wist hij zich door het bedrijf als mens gewaardeerd. Maar in 2002 veranderde het bedrijf ingrijpend van koers. Atlant gaf Jansen en zijn collega's werk dat ver beneden hun niveau lag, en ging ze als onwillige kleuters behandelen. Jansen voelde zich gekleineerd, en weigerde zich daarbij neer te leggen. Omgekeerd was het management niet gediend van Jansens mondigheid. Alles bij elkaar heeft hij 12 jaar onder hoogspanning doorgemaakt. Uiteindelijk heeft hij het bedrijf verlaten onder nette financiële voorwaarden, maar daarbij beloofd dat hij zich niet negatief over Atlant zou uitlaten. Jansen is dan ook niet actief betrokken geweest bij het schrijven van deze tekst.

Wat Jansen bij Senzer/Atlant heeft doorgemaakt (waarover straks meer) is op details natuurlijk uniek, maar naar ik vrees op hoofdlijnen exemplarisch voor hoe Senzer met de doelgroep omgaat. Volgens mij is dit het bedrijfsmodel van Senzer: gehandicapten worden opgezadeld met werk waar gezonden de neus voor ophalen, de gezonden hebben de leuke baantjes daaromheen, en er heerst een bedrijfscultuur waarin de gezonden op de gehandicapten neerkijken waardoor deze verdeling moreel gerechtvaardigd lijkt. Het komt erop neer dat de sociale werkplaats, die opgericht is om kwetsbare mensen aan werk te helpen, de kwetsbaarheid van diezelfde mensen uitbuit. Hierbij is pestgedrag jegens de doelgroep deel geworden van de dagelijkse routine.

Senzer neemt alleen zichzelf serieus

Ik heb Senzer van mijn zorgen op de hoogte gebracht en gevraagd hoe de concrete gebeurtenissen van de afgelopen 12 jaar die mij tot het bovenstaande algemene beeld hebben gebracht er vanuit het perspectief van het management hebben uitgezien. Ik legde ook uit waarom ik dat vroeg: ik voel een maatschappelijke plicht, als mijn negatieve beeld van het bedrijf klopt, dit in de openbaarheid te brengen, maar ik wil ook weer niet het bedrijf in een onverdiend kwaad daglicht stellen. Senzer antwoordde dat mijn negatieve beeld onmogelijk kan kloppen, omdat het haaks staat op het positieve beeld dat het bedrijf van zichzelf heeft.

Nu was de tegenstelling tussen de beide beelden mij ook al opgevallen. Ze kunnen onmogelijk beide volledig kloppen, maar ze zijn vast ook niet volledig mis. Blijkbaar handelt Senzer met de beste bedoelingen, maar pakt het toch verkeerd uit. Alle reden om uit te zoeken waar precies de schoen wringt. In mijn correspondentie met Senzer formuleerde ik het als volgt: "Mijn onwrikbare, centrale doel van de huidige dialoog is, helder te krijgen hoe de werkelijkheid is die door twee nauw betrokken partijen zo totaal verschillend wordt waargenomen".

Maar dat heeft volgens Senzer geen zin: "Het is en blijft een raadsel welk resultaat u wilt bereiken door steeds opnieuw deze kwestie [het pestgedrag van de werkgever - SL] en dingen die in het verleden gebeurd zijn te blijven aanhalen" en "Ik ga ervan uit dat er vele werkelijkheden zijn, net zoveel als er participanten waren in deze 12 jaar en betrokken in het proces".

Een markante reactie. Er is toch echt maar één werkelijkheid. Als de meningen over die werkelijkheid verschillen, is het zaak om er samen beter naar te kijken, en niet blindelings de eigen mening als de juiste aan te merken en alle andere betrokkenen in hun sop te laten gaarkoken. Denk aan het verhaal van de blinden en de olifant.

Toch heeft deze reactie mij niet verbaasd. Senzer heeft zich namelijk twaalf jaar lang zo opgesteld, en niet alleen tegenover Jansen. In 2006 benoemde ik in een e-mail aan directielid René Niks als rode draad door alle op dat moment openstaande kwesties heen, dat Senzer (toen nog de Atlant Groep) stelselmatig niet op signalen reageert. Niks weigerde hierover het gesprek aan te gaan. Dit is blijkbaar de bedrijfscultuur: het management neemt buiten zichzelf niemand serieus. Misschien hoeven we niet eens verder te zoeken, en is onverschilligheid of zelfs intolerantie tegenover signalen dat ergens de schoen wringt, in feite het belangrijkste punt waar de schoen wringt. Een organisatie zonder terugkoppeling is gedoemd te ontsporen.

Senzer gunt gehandicapten geen hoofdwerk

Van de zes andere gerichte vragen die ik Senzer voorlegde, heeft het bedrijf er welgeteld één (quasi) inhoudelijk beantwoord: "Klopt mijn waarneming dat Atlant geen gehandicapten in dienst heeft op kantoorbanen?" Het antwoord luidde dat er wel degelijk werknemers met een Sw-indicatie "werkzaam op kantoren" zijn. Op mijn vervolgvraag of dit schoonmaakwerk betreft in een kantooromgeving, of werkelijk "witteboordenbanen", kwam geen antwoord.

Dat Senzer de discussie ontloopt, ben ik gewend. Communicatie met het bedrijf heeft altijd iets van een krachtmeting, waarbij Senzer probeert de tegenstander op het verkeerde been te zetten en onderuit te halen. Onwelkome onderwerpen verdwijnen geruisloos van de agenda. Brieven raken zoek of worden pas na maanden beantwoord. Hoopgevende beloftes worden niet nageleefd. Doelgerichte vragen worden beantwoord met een rookgordijn. Oplossingsgerichte voorstellen worden genegeerd. De werknemer mag niet verwijzen naar het verleden, maar Senzer mag zelf wel willekeurig diep in het verleden graven naar een stok om de hond te slaan. Werknemers worden uitgenodigd voor gesprekken zonder agenda, en dan overrompeld met onaangename mededelingen. Gespreksverslagen worden niet gemaakt, of bevatten alleen de neerbuigende boodschap van het management. Het management praat niet met, maar over de mensen om wie het gaat. Zelfs kwaadsprekerij achter de rug van de werknemer om wordt niet geschuwd.

Vanwege het vage antwoord blijft het gissen, maar ik heb goede redenen om aan te nemen dat Senzer gehandicapten alleen handwerk laat verrichten en geen hoofdwerk. Ik heb dit uit betrouwbare bron: Jansen. Hij kwam in 1975 bij het bedrijf in dienst, toen het nog Helso heette. Hij kent dan ook enorm veel van de huidige werknemers, en hij is er stellig in dat in 2002 (toen Helso Atlant werd) iedereen op handwerk werd gezet. Ook mensen die bijvoorbeeld als boekhouder prima op hun plek zaten. De hem bekende gehandicapten die anno 2014 hoofdwerk verrichten, zijn op de vingers van één hand te tellen. Op een totaal van 2.000 werknemers is dat verwaarloosbaar weinig. Daarentegen kent hij zeer veel gehandicapten met een goed verstand die tegen hun zin ongeschoold handwerk zitten te doen. Senzer is groot geworden door iedereen te reduceren tot handwerkers van het simpelste niveau. Gehandicapten die om hoofdwerk vragen, zijn spelbrekers.

Wat is passend werk?

Wat beweegt een sociale werkplaats om mensen die prima op hun plek zitten, tegen hun zin op werk te zetten dat ver beneden hun niveau is? Blijkbaar is bij Senzer het belang van de individuele gehandicapte niet doorslaggevend. Het vermeende bedrijfsbelang staat voorop.

Over de passendheid van de werkzaamheden heeft de heer Van Kaldekerken, baas van de werkleiders bij Senzer, ooit tegen mij gezegd dat het erom gaat of iemand lichamelijk in staat is het opgedragen werk te verrichten, niet of het werk voldoende geestelijke uitdaging biedt. Ook de bedrijfsarts vindt een "affectieprobleem" geen reden om iets aan de situatie te veranderen.

Dit is niet mijn definitie van passendheid, en ik voel mij hierin gesterkt door het UWV. Op hun website staat letterlijk: "Aangepast werk in de sociale werkvoorziening wordt meestal niet als passend werk beschouwd".

De ervaringen van Jansen

In de Helso-tijd had Jansen redelijk interessant werk, met een geestelijke uitdaging (verslagen typen, brailleren, correctie en eindafwerking op de drukkerij, mailing). Van 1980 tot 1997 werkte hij met veel plezier op de Lagedijk 32, in een hechte groep. Het contact met zijn leidinggevenden was altijd goed. In het bijzonder bewaart hij goede herinneringen aan Ger Slaats: een humane en begripvolle werkleider, die zijn mensen tenminste serieus nam. Op zeker moment werd Jansen gevraagd om zelf werkleider te worden, maar dat wilde hij niet. In plaats daarvan werd hij toen "primus inter pares".

Senzer ging de opvoeder uithangen

Maar vanaf 2002 ging de werkgever, voortaan Atlant geheten, ineens de opvoeder uithangen. Jansen en zijn collega's kregen het simpelste van het simpelste werk te doen (kleerhangers sorteren). Soms hing Jansen per ongeluk blauwachtig groene kleerhangers tussen de groenachtig blauwe. Als hij, hierop aangesproken, zei dat hij met zijn slechte ogen nu eenmaal het verschil niet goed zag, werd hem verweten dat hij zich verschool achter zijn handicap.

Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Na ruim 25 jaar probleemloos functioneren had Jansen ineens de ene na de andere aanvaring met het management. Jansen werd overgeplaatst naar een zwakzinnigenafdeling, en zijn nieuwe werkleider kreeg opdracht verslag uit te brengen over zijn omgang met collega's en leidinggevenden. Toen de werkleider liet blijken dat hij zeer tevreden was, was er vanuit het management ineens geen behoefte meer aan het verslag. Ik had in mijn recente correspondentie graag van Senzer gehoord waar deze omslag door kwam, als het geen pestgedrag was, maar Senzer vindt het zinloos hierop in te gaan.

Toestemming nodig voor toiletbezoek

Door de eenvoud van het werk kwam Jansen onderspannen thuis te zitten. Op eigen verzoek ging hij op een andere afdeling weer aan het werk. Senzer stelde hierbij als voorwaarde dat Jansen voor ieder toiletbezoek toestemming aan zijn werkleider zou vragen. Senzer gaf geen antwoord op de vraag wat de reden voor deze maatregel was. De werkleider zelf zat in elk geval niet op deze regel te wachten en "vergat" al snel Jansen hieraan te houden. Ik had in mijn recente correspondentie graag van Senzer alsnog gehoord wat de reden van de maatregel was, als het geen pestgedrag was, maar Senzer vindt het zinloos hierop in te gaan.

Loopbaandeskundige zonder budget

Jansen bleef aandringen op verbetering van zijn positie. Uiteindelijk bracht Senzer hem zowaar in contact met een loopbaandeskundige. Had Senzer het licht gezien?

De loopbaandeskundige kon aanvankelijk niets voor Jansen betekenen, omdat Senzer hem geen budget had gegeven. Nadat dit "misverstand" was verholpen, stelde de loopbaandeskundige twee problemen vast: Jansen kon niet met een computer overweg, en er was "een of andere blokkade bovenin" bij Senzer. Verder adviseerde hij een onderzoek naar Jansens arbeids- en opleidingsmogelijkheden.

Kerntaak van Senzer is mensen aan passend werk helpen, dus Senzer ging met gezwinde spoed met de adviezen van de loopbaandeskundige aan de slag. Zou je denken. Maar nee, er ging een jaar voorbij zonder dat Jansen een stap verder kwam. Ik had in mijn recente correspondentie graag van Senzer gehoord waar deze vertraging aan lag, als het geen pestgedrag was, maar Senzer vindt het zinloos hierop in te gaan.

Na dat jaar werden dan Jansens arbeids- en opleidingsmogelijkheden onderzocht. De resultaten boden diverse aangrijpingspunten om Senzer zijn kerntaak te laten uitvoeren. Zo bleek Jansen taalvaardig op hbo-niveau te zijn.

Objectief onderzoek gaf te positief resultaat

Maar nee. Senzer legde het rapport terzijde: te positief. Het zou zijn toegeschreven naar wat Jansen erin wilde hebben. Daarmee werden de onderzoekers (Sonneheerdt te Ermelo) impliciet als leugenaar neergezet. Zoals ik hierboven als schreef: het management neemt buiten zichzelf niemand serieus. Of misschien was het ongeloof gespeeld, en was het toch gewoon pestgedrag. We zullen het nooit weten, want Senzer vindt het zinloos op dit soort kwesties in te gaan.

Nog eens een jaar (!) later leek er groen licht te komen voor een cursus computervaardigheden. Jansen werd bij directielid Walenberg geroepen om de details door te nemen. Jansen wees erop dat hij vanwege zijn slechte ogen niets had aan een gewone cursus. Er zouden aanpassingen nodig zijn. Volgens Walenberg verschool Jansen zich achter zijn handicap en wilde hij in werkelijkheid niet meewerken aan zo'n cursus.

Is Walenberg echt zo dom, dat hij denkt dat een slechtziende overweg kan met de priegelletters op het scherm van een computer zonder aanpassingen? Misschien. De koffie-automaat bij Senzer is ook niet afgestemd op de slechtziende medewerkers. Die heeft kleine knopjes en staat in een slecht verlichte hoek. De wereld bekijken vanuit het perspectief van een gehandicapte is bij het management van deze sociale werkplaats geen tweede natuur.

Of zocht Walenberg alleen maar een reden om onder het traject richting hoofdwerk uit te komen? Pestgedrag dus, als instrument om Jansen te behouden voor het handwerk waar het bedrijf zo groot mee geworden is? We zullen het nooit weten, want Senzer vindt het zinloos hierop in te gaan.

Een half jaar om 1 offertes te vergelijken

Nadat deze hobbel genomen was, liet Senzer nog een half jaar (!) voorbijgaan, naar eigen zeggen om offertes op te vragen en te vergelijken. Terwijl er in de regio maar één instelling is die een computercursus voor slechtzienden kan verzorgen: Sensis, tegenwoordig Visio. Onbekwaamheid, of pestgedrag? Hoe je het ook bekijkt, als een re-integratiebedrijf 2,5 jaar voorbij laat gaan tussen het advies en het van start gaan van een basiscursus computergebruik, valt niet vol te houden dat het zijn kerntaak serieus neemt.

Na afloop van de computercursus lag er (verrassing!) nog geen plan op tafel om het geleerde in de praktijk te brengen in een nieuwe functie. Jansen stelde toen voor om huisnotulist voor Atlant te worden. Inmiddels was de heer Verstraten, psycholoog bij Sensis, ingeschakeld om Jansen te begeleiden vanwege zijn "gedragsproblemen". Verstraten vond het voorstel om te gaan notuleren een prima idee. "Het raakt hem," zei hij over de wijze waarop Senzer met Jansen omging, "het raakt hem heel diep". En: "Een functie op zijn eigen niveau zou heilzaam zijn". Tijdens gesprekken met Niks op 9 februari, 23 februari en 14 maart 2006, bracht Verstraten de tevredenheid van het Sensis-docententeam over de heer Jansen ter sprake. Hierop kwam geen reactie, en het is ook niet terug te vinden in een brief die Senzer later (7 april 2006) over die gesprekken schreef. Senzer verbrak medio 2006 het contact met de psycholoog, omdat hij zijn professionaliteit uit het oog zou zijn verloren.

Na 30 jaar basis arbeidsvaardigheden leren

In reactie op het voorstel om te gaan notuleren, veegde Senzer verbaal de vloer met Jansen aan. Hij zou eerst "basis arbeidsvaardigheden" moeten leren. Op dat moment werkte hij 30 jaar bij het bedrijf. Over welke vaardigheden het precies ging, bleef in het midden. Dit is ook zo'n punt waarover ik graag in mijn recente correspondentie met Senzer nadere uitleg had gehad. Zonder die uitleg blijf ik dit als pestgedrag interpreteren.

De bij het gesprek aanwezige vertegenwoordiger van Sensis nam het voor Jansen op. "Op deze manier leidt het nergens toe. Bij Sensis kennen we een heel andere Henk. Wij kennen een Henk die voor alles openstaat. Een Henk die een positieve houding tentoonspreidt. Een Henk die de zaken positief benadert, en die coöperatief, sociaal en verstandig is ingesteld." Haar woorden werden niet opgenomen in het gespreksverslag. Waarom niet, als het geen pestgedrag was?

Open deur, gesloten deur

Het gespreksverslag was opgesteld door directielid Beniers, die niet bij het gesprek aanwezig was geweest. Hij sloot af met de woorden "Tot slot wil ik u er op wijzen dat u alleen door te communiceren met medewerkers van de Atlant Groep in plaats van over de medewerkers u het uiteindelijke doel kunt bereiken". Het verband van deze opmerking met de rest van zijn brief was niet duidelijk. Het leek een open deur, en er leek geen concrete aanleiding om hem in te trappen. Jansen schreef terug dat hij na alle vruchteloze pogingen sinds 2002 om het gesprek met de werkgever aan te gaan, maar wat graag met Beniers wilde praten, en deed een voorzet door een concrete, eenvoudig te beantwoorden vraag te stellen naar aanleiding van het gespreksverslag. Beniers gaf hierop geen reactie.

Ik had in mijn recente correspondentie met Senzer graag aan willen kaarten hoe Senzer de relatie werkgever/werknemer ziet: als een samenwerkingsverband om een traject naar passend uit te zetten en te doorlopen, of als een wedstrijd wie het hardst zijn zin door kan drukken?

Eenzijdige gespreksverslagen

Meer algemeen zijn de gespreksverslagen van Senzer een fenomeen op zichzelf. Van gesprekken die voor de werknemer gunstig verlopen, komt niets op papier te staan. Punten in het nadeel van de werknemer worden daarentegen breed uitgemeten, waarbij de gewenste conclusie belangrijker lijkt te zijn dan de feiten. Eens is een afspraak voor een gesprek tussen Senzer en Jansen waar ik zelf bij zou zijn op bizarre wijze misgelopen. Omdat ik de bui al zag hangen stuurde ik direct een brief naar Senzer wat er was gebeurd en dat het geen onwil van Jansen was. Enkele maanden (!) later kwam Senzer alsnog op de zaak terug, in de hierboven al genoemde brief van 7 april 2006. Jansen zou de afspraak opzettelijk hebben ontlopen. Daarmee werd ik impliciet als leugenaar neergezet. Zoals ik hierboven als schreef: het management neemt buiten zichzelf niemand serieus.

De bovenstaande schets van Jansens ervaringen is nog maar het topje van de ijsberg. Alle Atlant-jaren heeft hij geprobeerd zijn eigen situatie of die van de doelgroep in het algemeen te verbeteren, en ondervond hij daarbij tegenwerking van de werkgever. In 2011 heeft een vertrouwenspersoon van Atlant hem een jaar lang aan het lijntje gehouden met een "stappenplan" richting passend werk, om achteraf toe te geven dat er nooit een stappenplan was geweest.

Beroerde huisvesting

In augustus 2012 werden Jansen en zijn collega's gehuisvest in een bedompte, broeierige ruimte zonder daglicht. Ze kregen last van merkwaardige vermoeidheidsverschijnselen. (Volgens mij door te weinig zuurstof en te veel CO2 in de lucht, maar dat is nooit uitgezocht.) Klachten hierover bij de werkleider werden weggewimpeld. "Jullie praten elkaar aan dat het hier te warm is", "Binnenkort is de zomer voorbij, dan wordt het vanzelf koeler" en "Weet je wel wat aanpassing van de ruimte kost?".

In oktober 2012 stuurde Jansen hierover een brief aan de OR. Anoniem, omdat hij anders vreesde voor repressailles. Zelf schreef ik een brief aan de Helmondse wethouder Van Mierlo, voorzitter van het Algemeen Bestuur van Atlant. Kort na onze brieven werd een ventilatiesysteem aangelegd, maar de klachten bleven. Van Mierlo liet de zaak uitzoeken door Leon Bertens, voormalig gemeentesecretaris van Reusel-De Mierden. Ook Jansen en ik werden, anoniem, door Bertens gehoord, in januari 2013. (De toenmalige algemeen directeur Theo van Kroonenburg was toen juist geschorst, maar dat staat hier totaal los van.) Volgens Bertens had Atlant adequaat op de klachten gereageerd.

Wegens anonieme brief naar buiten gewerkt

In februari 2013 werd Jansen door zijn werkleider gewaarschuwd dat zijn anonieme brief aan de OR slecht gevallen was bij de directie, en dat waarnemend algemeen directeur René Walenberg op zoek was naar een aanleiding voor een sanctie. Hoe was de directie achter de identiteit gekomen van de anonieme briefschrijver, en welke misdaad had Jansen begaan door aandacht te vragen voor een probleem binnen het bedrijf?

In maart raakte Jansen betrokken bij een incident dat het management liet escaleren tot een voorwaardelijk ontslag, waarover de geschillencommissie in december een dubieus advies uitbracht. Deze affaire heeft Jansen veel schade toegebracht. Pogingen om de verstandhouding werkgever/werknemer te normaliseren, liepen stuk op onbuigzaamheid van Walenberg. Een voorstel van Jansens advocaat om een mediator in te schakelen sloeg Walenberg af met als argument dat er in zijn ogen geen probleem was. Het wordt eentonig maar ik herhaal het nog maar eens: het management neemt buiten zichzelf niemand serieus. Misschien komt het pestgedrag niet eens voort uit kwade bedoelingen, maar uit een volstrekte onverschilligheid voor de belangen van de doelgroep. Maar het blijft pestgedrag.

In juli 2014 werden Senzer en Jansen het eens over een vertrekregeling.

Het pestgedrag van Senzer

Hallo, ik ben Rita Harder uit Alkmaar, vriendin van Sander Lam en Henk Jansen. Ik wil graag het volgende opmerken. Ik ken Henk inmiddels 12 jaar, en zie alleen maar een intelligente man aan wie Senzer, als het bedrijf zich als een normale werkgever zou opstellen, een geweldige medewerker zou hebben. Het heeft mij in al die jaren enorm veel verdriet gedaan om te horen hoe ze een aardige, visueel gehandicapte man stelselmatig hebben stukgemaakt.

Levensbedreigend niet-ziek

In Senzer heerst de filosofie dat ziek zijn niet bestaat. Henk zat er op een gegeven moment zo doorheen dat ik mij ernstig zorgen om hem gemaakt heb, en eerlijk gezegd bang was dat hij een eind aan zijn leven zou maken. Als hij ten einde raad, volkomen ziek en overspannen, naar de bedrijfsarts ging, werd hem opgedragen weer aan het werk te gaan. Er was niets aan de hand. Het heeft bij mij heel vervelende gedachten opgeroepen aan de oorlog. Daar bestond ziek zijn ook niet in kampen. In 2006 werd een collega van Henk die sukkelde met allerlei klachten, ook steeds weer aan het werk geschopt. Uiteindelijk werd de man op zijn bank thuis dood aangetroffen. Hij was dus toch geen simulant.

Naar buiten toe, als je het jaarverslag leest van Senzer, is het zo gelikt en glad, dat je denk ik als normale lezer toch wel je alarmbellen in je hersens hoort afgaan. Geen enkel bedrijf in de wereld kent geen problemen. Elke maandag, als Henk weer met pijn in zijn lijf en angst in zijn hart aan het werk ging, was hij alleen maar aan het afwachten welke rotstreek ze nu weer met hem gingen uithalen. Want één ding was zeker: die rotstreek kwam.

Kleineren

Waar ik ook zo vreselijk boos over was: dat een gewone, intelligente, visueel gehandicapte man opeens toen Helso Atlant werd BASISVAARDIGHEDEN moest leren. Wat waren dat dan, was dat je vinger omhoog steken als je naar het toilet moest? Ik probeer mij voor te stellen dat de werknemers van Nederland op een dag te horen krijgen van hun baas, dat ze hun vinger moeten opsteken om naar het toilet te gaan. Lachen, of in-verdrietig?

Het werkvee is er voor Senzer, niet andersom

En inderdaad. elke instantie buiten Atlant die met Henk werkt, ziet alleen maar een aardige man, ieders gelijke. Maar Senzer wil dat stelselmatig niet zien. Maar Henk blijft toch opkomen voor de mensen op zijn afdeling. Als het werkvee in een muffe ruimte zonder ramen en zuurstof wordt opgehokt, dan gaan ze daar ook nog krimpkousjes op staven aanbrengen, een klus waarbij wolkjes stoom en vieze geurtjes vrijkomen. En bij de ingang hangt een briefje "Deur dicht houden tegen de tocht". Geen wonder dat in deze sauna al die mensen suf en ziek werden.

Maar wat geeft het? In de jaarverslagen vertellen we trots over de winst die we maken, en wie interesseert het nou dat we dat over de ruggen doen van mensen die niet in staat zijn te protesteren? Ondanks Henk zijn angst voor represailles is hij wel opgekomen voor zijn gehandicapte collega's. Toen is de aanval om hem kapot te maken nog extremer geworden. En ga er niet vanuit dat dit alleen met Henk gebeurt. Senzer ziet geen zwakkeren in de samenleving die zij dienen te beschermen. Nee, werken moeten ze. De gehandicapten zijn er voor Senzer en niet andersom. Als je je plaats niet weet, als je denkt dat Senzer er is om jou te helpen, zal Senzer je belachelijk maken, je vernederen met je handicap. Want welke werkleider zegt tegen een medewerker als hij niet goed de kleuren groen en blauw kan onderscheiden "JE VERSCHUILT JE ACHTER JE HANDICAP"?

Apartheid

Gehandicapten zijn bij Senzer tweederangsburgers, net zoals vroeger de slaven of de Joden. Ik zat eens bij Senzer in een wachtruimte, met uitzicht op een riante kantoorruimte. Daar zat een gezonde mevrouw aan haar computer te werken. Op nog geen meter afstand stond een gehandicapt meisje het meubilair schoon te maken en haar prullenbak te legen. De gezonde vrouw gaf geen enkele blijk van erkenning dat het gehandicapte meisje er was, een mens was en bestond. Ze vond haar niet de moeite waard om het hoofd voor op te tillen en gedag te zeggen. Zeker 15 minuten heeft ze haar collega totaal genegeerd. Maar toen er een niet gehandicapte collega binnenkwam, toen was ze weer praterig en sociaal. Dit heeft niets te maken met het wel of niet voorhanden zijn van passend werk. Dit is apartheid.

De laatste 12 jaar ben ik zo boos geweest op Senzer, zo machteloos en zo verdrietig voor Henk. Ik ben blij dat hij eindelijk vervroegd met pensioen is gegaan. Nu kan hij weer beginnen te ontspannen en te genieten van het leven. Maar Sander en ik maken ons ernstig zorgen om de andere medewerkers van dit instituut dat zichzelf in een jaarverslag zo op de borst slaat. Om nog maar te zwijgen van het recente nieuws dat Van Kroonenburg zijn succesformule in 2015 ook dreigt te gaan invoeren in het WOZL (Werkvoorzieningschap Oostelijk Zuid-Limburg). Als dat doorgaat, zou dat betekenen dat meer dan 4.000 Limburgse gehandicapten hetzelfde lot wacht, dat ze gereduceerd gaan worden tot tweederangsburgers.

De geest van Van Kroonenburg

Hier Sander Lam weer. Toen Jansen eenmaal van Senzer verlost was, begon ik mijn hierboven al aangehaalde correspondentie met het bedrijf. Ik vroeg onder meer naar het openbare rapport van het onderzoek uit 2013 naar het draagvlak voor Van Kroonenburg. Aanvankelijk werd mijn verzoek genegeerd, vervolgens kreeg ik te horen dat het openbaar was maar niet waar ik het kon vinden, en uiteindelijk kreeg ik de uitleg dat Senzer mij niet aan dit openbare rapport wilde helpen, omdat het een vervelend onderzoek betrof waar Senzer niet om had gevraagd.

Het management liet zich hiermee behoorlijk in de kaart kijken. Het onderzoek was namelijk verricht in opdracht van het Algemeen Bestuur van Atlant, dus ik was bij Senzer/Atlant wel degelijk aan het juiste adres. Maar blijkbaar ervaart het management het Algemeen Bestuur als een partij die niets met het bedrijf te maken heeft. Ik zeg het nog maar een keer: het management neemt buiten zichzelf niemand serieus. Gelukkig neemt het Algemeen Bestuur zijn plicht om op eerste verzoek inzage te geven in openbare stukken wel serieus. Ik vroeg het rapport op via het algemene contactformulier op de website van de gemeente Helmond, en ontving het kort daarna van de secretaresse van de bestuursvoorzitter van Atlant, wethouder Van Mierlo.

Even het geheugen opfrissen. Van Kroonenburg werd in januari 2013 geschorst. Er werden twee onderzoeken ingesteld. Eén daarvan kreeg destijds veel aandacht. Dat onderzoek werd uitgevoerd door Deloitte Forensic and Dispute Services B.V. te Amstelveen, en betrof de boekhouding van het bedrijf. Volgens een Helmondse ondernemer en iemand binnen de muren van Atlant pleegde de directie fraude. Later trokken zij de beschuldiging in, en de onderzoekers hebben geen onregelmatigheden gevonden. Oeps.

Het onderzoek van Capra

Maar er was nog een ander rapport: over Van Kroonenburgs functioneren, houding en gedrag. Dit onderzoek werd uitgevoerd door advocatenkantoor Capra te 's-Hertogenbosch. Reden voor dit onderzoek was de moeizame relatie tussen de directeur en zijn baas. Van Kroonenburg gedroeg zich als alleenheerser in zijn eigen keizerrijk, terwijl Atlant feitelijk een uitvoerend orgaan is van enkele samenwerkende gemeentes, waaronder Helmond. Het Algemeen Bestuur, gevormd door wethouders uit de betreffende gemeentes, wilde vanwege veranderende regelgeving vanuit Den Haag dat Atlant de besteding van maatschappelijk subsidiegeld voor de doelgroep op een nieuwe manier zou verantwoorden, maar Van Kroonenburg werkte dit tegen.

De onderzoekers interviewden diverse politici en ambtenaren die beroepsmatig met Van Kroonenburg te maken hadden. De geïnterviewden schetsten hem als iemand die sterk gelooft in zijn eigen gelijk. Dat is op zichzelf een zeer goede eigenschap voor een directeur, voor zover hij inderdaad gelijk heeft. Van Kroonenburg zag kans allerlei processen te stroomlijnen en zo getalsmatig het bedrijf enorm vooruit te helpen: Atlant hielp meer mensen aan werk, tegen minder kosten. Hiermee oogstte hij veel waardering bij de rest van het management. Hij wist een hecht team te smeden dat onvoorwaardelijk zijn visie ging volgen.

Eigendunk en gebrek aan empathie

De sterke eigenschappen waarmee hij het bedrijf groot heeft gemaakt, hebben bij nadere beschouwing een onwenselijke keerzijde. Het eigen gelijk ging een eigen leven leiden. Het management vervreemdde van de opdrachtgever (de politiek) en de doelgroep (de arbeidsgehandicapten). Capra citeert (p. 13) instemmend uit een in 2010 door Brand Capital uitgebracht advies: "een bedrijf dat qua werkwijze te ver af is komen te staan van wat de partners en medewerkers verwachten van een bedrijf met een groot sociaal maatschappelijke rol. Het bedrijf wordt getypeerd als innovatief, erg financieel gericht, te weinig aandacht voor de belangen van de ander en te overtuigd van zichzelf. Hierdoor wordt haar houding vaak als arrogant ervaren. De aandacht voor haar maatschappelijke rol zou daarmee volgens veel geïnterviewden in het gedrang zijn gekomen."

Volgens het rapport van Capra is één van Van Kroonenburgs zwakke punten een gebrek aan empathie. Geld heeft bij hem voorrang boven menselijke waardigheid. (Hij regelde onder meer dat zijn salaris als een raket omhoog ging, omdat hij zichzelf zoveel beter vond dan de mensen om hem heen.) Om het bedrijf te stroomlijnen, heeft hij iedereen uit de doelgroep, zonder oog voor het geestelijke welzijn, op het allereenvoudigste werk gezet: kleerhangers sorteren, relatiegeschenken inpakken, kinderzitjes bekleden. Wie in de Helso-tijd nog werk met een geestelijke uitdaging deed, zoals boekhouden, werd daarvan weggeplukt en ook op het geestdodende handwerk gezet.

Het moet gezegd worden: voor mensen met een verstandelijke beperking is Senzer goed bezig. Kinderzitjes bekleden is werk dat ze aankunnen en dat een concreet resultaat oplevert. Zoiets geeft plezier in het werk. Dat stralen deze mensen ook uit. Maar voor mensen met een gezond stel hersens is dit soort simpel werk, zonder uitzicht op verbetering, een regelrechte kwelling.

Arbeidsvreugdeloze handjes

Senzer zegt dat het overgrote deel van de werknemers arbeid op zijn of haar niveau verricht en dit met veel plezier uitvoert. Maar elke manager afzonderlijk weet wel beter. Ik zie nog altijd het beeld voor me van de PZ-functionaris die, toen Jansen zei "Ik heb geen plezier meer in mijn werk", haar schouders ophaalde en zei "Wie wel?". Ik schrijf deze houding toe aan de groepsdruk vanuit het door Van Kroonenburg gesmede team. Alle neuzen dezelfde kant op. Van Kroonenburg miste empathie. Daarom zetten de teamleden hun eigen empathische vermogens op een laag pitje. Zelfs nu Van Kroonenburg weg is, leeft deze mentaliteit voort. Elke nieuwkomer negeert zijn of haar eigen twijfels, omdat de rest van het team dat ook doet en het succes van de werkwijze van Atlant onmiskenbaar lijkt. "Het zal wel aan mij liggen."

Waar is het succes van Senzer op gebaseerd? De samenleving als geheel is (als we voorbijgaan aan vraagstukken omtrent milieu en duurzaamheid) gebaat bij de productie van zoveel mogelijk goederen en diensten die het leven veraangenamen. Dat werk wordt verdeeld over de beschikbare arbeidscapaciteit. Sommigen kunnen niet zonder hulp in die molen meedraaien. De gezonden duiken op de leukste baantjes, Senzer koppelt de gehandicapten aan het werk dat blijft liggen. Resultaat: de samenleving is blij omdat de vervelende klussen alsnog worden gedaan, Senzer is blij met de mooie cijfers in het jaarverslag, en de gehandicapten zijn, volgens Senzer, blij omdat ze mee mogen doen. Dat is het rooskleurige beeld in de jaarverslagen.

Werkgevers die van de diensten ("handjes", zoals Walenberg het noemt) van Senzer gebruikmaken, beamen het. Ze vinden van zichzelf dat ze bezig zijn met MVO (Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen), omdat ze toch maar mooi gehandicapten in dienst hebben. En dat voor een prijs die concurrerend is met uitbesteding in Polen, wat wil je als maatschappelijk verantwoorde ondernemer nog meer? Ach ja. Wie wil onder ogen zien dat hij bezig is met uitbuiting? Hierin ziet Senzer dan weer zijn gelijk bevestigd: partijen buiten Senzer beamen het positieve beeld van de jaarverslagen, dus dat beeld klopt.

Buitengesloten

Maar het deel van de doelgroep zonder verstandelijke beperking is helemaal niet blij. Het hen toegeschoven werk, dat de gezonden hebben laten liggen omdat ze het niet leuk vinden, is... niet leuk. In plaats van betrokken bij de samenleving voelen ze zich juist buitengesloten, gekleineerd en gebruikt.

Het management wil dit niet zien. Erkenning dat een groot deel van de doelgroep helemaal niet geholpen is met het gevoerde beleid, neemt de glans weg van de getalsmatige succesformule. Het werk is per definitie passend. Aan de minimalistische definitie van Senzer (de werknemer moet in staat zijn het opgedragen werk te verrichten) is zeker voldaan, maar dat lastige, knagende geweten van iedere manager afzonderlijk zegt dat iemand met meer in zijn mars toch eigenlijk iets beters verdient. Om het geweten te sussen, moet er nog een verhaaltje bij: gezien de eenvoud van het werk moet de doelgroep wel uit simpele zielen bestaan.

Als zo'n simpele ziel beweert dat het werk helemaal niet passend is, is het tijd voor opvoedende maatregelen. Wij weten wat goed voor je is: dit werk is voor jou passend, punt uit. En wie zich positief over de doelgroep uitlaat, ziet het verkeerd. En trouwens, Senzer staat met zijn rug tegen de muur. Sinds het hoofdwerk terwille van de efficiëntie van de bedrijfsprocessen is afgeschaft, is het aanbod nu eenmaal beperkt tot simpel handwerk. Dus zelfs al zou het werk niet passend zijn (wat niet zo is), dan nog is verbetering van je positie niet mogelijk. Het werk dat je zou willen doen, is er domweg niet.

Op een dag in 2002 zat Jansen in de stoel bij de kapper, die vroeg "wat doe je voor werk?". Jansen zei alleen maar dat hij bij Atlant in dienst was. Daarna was de kapper niet meer te stuiten. De verhalen die hij in de begindagen had gehoord van klanten die bij Atlant werkten... "Waar zijn die lui mee bezig?!" De kapper had het goed gezien. Anno 2014 komt Jansen regelmatig in de stad ex-collega's tegen die bij hem spontaan stoom afblazen over de zogenaamd sociale werkplaats. Zelfs mensen die er al lang niet meer werken. Een voormalige werkleider vatte het zo samen: "Ik mis de mensen, maar niet het bedrijf".

Het moet en kan anders

Sociale werkvoorziening vereist een delicate balans tussen de economische belangen van de samenleving en de sociale belangen van het individu met een arbeidshandicap. Van Kroonenburg miste oog voor het laatste, en stond niet open voor kritiek. Hij was de spreekwoordelijke olifant in de porseleinkast. Senzer mag dan getalsmatig groot zijn geworden, in het kielzog van het succes is het bedrijf gehandicapten gaan kleineren.

Wat er aan dit onrecht valt te doen? Simpel: Senzer moet niet langer de discussie ontlopen. Als het management voortaan zijn opdrachtgever en zijn doelgroep net zo serieus neemt als zichzelf, moet het mogelijk zijn de knelpunten in kaart te brengen en te verhelpen. Waar een wil is, is een weg.

Eén van de knelpunten is in ieder geval dat Senzer geen hoofdwerk aanbiedt. Bij wijze van kortetermijnoplossing zouden gehandicapten die daarvoor in aanmerking komen, van plaats kunnen ruilen met leden van het huidige kantoorpersoneel van Senzer. Dat zou in elk geval de betrokken gehandicapten aan passend werk helpen, en voor de betrokken gezonden de problematiek waar hun bedrijf voor is opgericht invoelbaar maken. Op de langere termijn kan Senzer ernaar streven naast "handjes" ook "hersentjes" te verhuren.

Over de auteurs

Sander Lam is afgestudeerd als natuurkundige en werkzaam in de automatisering. Hij is gewend dat alle problemen oplosbaar zijn, als je er maar goed voor gaat zitten en de feiten voor zich laat spreken.

Rita Harder is een autodidactische kunstenares en therapeut. Ze heeft een scherpe kijk op intermenselijke relaties die niet iedereen bevalt, maar waarmee ze mensen die ervoor openstaan wel vooruit weet te helpen.

(*) De naam Henk Jansen is om privacy-redenen verzonnen. De rest van deze tekst berust op waarheid.


Reageren

Reacties zijn welkom via sander.lam@pestwerk.nl.


Gerelateerd materiaal

10 december 2015 - Tekst inspreektijd raadsvergadering Laarbeek (pdf, 52 KB)

1 december 2015 - Tekst inspreektijd raadsvergadering Helmond (pdf, 54 KB)

16 oktober 2015 - Reactie op brief van Atlant van 29 september (pdf, 60 KB)

28 september 2015 - Reactie van Atlant op brief van 21 juli (pdf, 1 MB)

21 juli 2015 - Brief aan raadsleden Peelgemeentes (pdf, 68 KB)

29 juni 2015 - Bijdrage aan thema-avond SP Helmond (pdf, 60 KB)

24 januari 2015 - Ingezonden brief in NRC (pdf, 904 KB)

9 januari 2015 - Open brief op weblog van Helmond